Vejetaryen kelime kökeni itibarıyla aslı Latince olan “Vegetus”tan gelir. Et, balık ve kümes hayvanlarının tüketilmediği, süt ürünleri ve yumurtanın ise isteğe göre tüketildiği beslenme şekline denir. Halk arasında ise et yememek olarak bilinen vejetaryenlik farklı çeşitleri de olan yemek yeme kültürüdür.
Vejeteryan Çeşitleri Nelerdir?
Halk arasında et yemeyenler olarak bilinen vejetaryenler, aldıkları besinlere göre gruplara ayrılırlar. Bazıları hiç et yemez, bazıları hayvansal gıdaların birkaçını tüketebilir, bazıları ise hayvansal gıdaların tamamından uzak durur.
- Balık Yiyebilen Vejetaryenler (Pesketaryen)Bu kısım, kırmızı ve tavuk eti yemez ama süt, süt ürünleri, yumurta ve balık gibi besinleri tüketebilir.
- Kırmızı Et Yemeyen Vejeteryanlar (Semi-Vejeteryan)Bu kısım vejetaryenler ise sadece hayvansal gıda olarak kırımızı et yemezler. Ama süt, süt ürünleri, yumurta, tavuk ve balık gibi besinleri tüketebilirler.
- Yumurta ve Süt Tüketen Vejeteryanlar (Lakto-Ovo Vejeteryan)Bu kısım vejetaryenler ise hayvan eti yemez ama süt, süt ürünleri ve yumurta tüketebilirler.
- Yumurta Yemeyen Ama Süt Tüketen Vejetaryenler (Lakto Vejetaryenler)Bu kısım vejetaryen hayvan eti ve bir yaşamı sona erdirme kaygısıyla yumurta da yemez. Süt ve süt ürünlerini ise tüketebilir.
- Süt Tüketmeyen Ama Yumurta Yiyen Vejetaryenler (Ovo Vejeteryanler)Bu kısımda ise hayvan eti, süt ve süt ürünleri yenmez. Ama yumurta yenebilir.
- Hiçbir Hayvansal Ürün Tüketmeyen Vejetaryenler (Vegan): Bu gruptakiler et, balık, yumurta, süt ve süt ürünleri gibi hayvansal ürünlerin hiçbirini yemez; sebze, meyve, baklagil, tahıl, kuruyemiş ve tohumlarla beslenir. Birçoğu hayvansal ürünlerden yapılan giysi ve eşyaları da kullanmaz.
Vejeteryan Bebeklerin Beslenmesi
Vejeteryan bebeğinizi 5 besin grubunu kapsayan çok çeşitli yiyeceklerle tanıştırın: sebze ve meyveler ; tahıl yiyecekleri; proteinli gıdalar, tohumlar ve yumurtalar; ve süt, peynirli yoğurt veya alternatifleri.
Örneğin, bebeğinize şunları verebilirsiniz:
- Demirle zenginleştirilmiş bebek gevrekleri
- Elma, armut, kayısı, şeftali veya nektarin gibi pişmiş ve püre haline getirilmiş meyveler (konserve meyve kullanarak da püre hazırlayabilirsiniz)
- Çiğ, olgun muz püresi veya mango
- Kabak, patates, tatlı patates, havuç, karnabahar, brokoli veya kabak gibi pişmiş ve püre haline getirilmiş sebzeler
- Avokado püresi
- İyi pişmiş yumurta
- Ev yapımı sebze çorbaları
- Kabukları ve tohumları çıkarılmış kavun veya erik
- Yoğurt, muhallebi, süzme peynir veya rendelenmiş peynir
Vejeteryan Çocukların Beslenmesi
Vejeteryan diyetindeki çocuklar, bazı vitamin ve minerallerden yeterince aldığından emin olmalıdır.
Vejeteryan çocukların ihtiyaç duyduğu besinler ve bunları almanın yolları şunlardır:
- B12 vitamini: süt ürünlerinde, yumurtalarda ve tahıllarda, ekmekler ve süt alternatifleri gibi vitaminle güçlendirilmiş ürünler ve besin mayasında
- D vitamini: sütte, D vitamini takviyeli portakal suyunda ve diğer D vitamini takviyeli ürünlerde
- Kalsiyum: süt ürünlerinde; koyu yeşil yapraklı sebzeler; Brokoli; kuru fasulye; ve portakal suyu, süt alternatifleri ve tahıllar dahil kalsiyum takviyeli ürünler
- Protein: süt ürünlerinde, yumurtalarda, soya peyniri ve diğer soya ürünlerinde, kuru fasulyede ve fındıkta
- Demir: yumurta, kuru meyveler, kuru fasulye, kepekli tahıllar, yeşil yapraklı sebzeler ve demirle güçlendirilmiş tahıllar ve ekmekte bulunur.
Vejeteryan Ergenlerin Beslenmesi
Vejeteryan ergenler ihtiyaç duydukları besinleri nasıl alabilir?
- Kalsiyum
Vejetaryen ergenler için en iyi kalsiyum kaynakları süt, peynir ve yoğurt gibi süt ürünleridir. - Demir
Vejetaryen ergenler, yumurta sarısı, ıspanak ve lahana gibi koyu ve yapraklı sebzeler, fasulye, mercimek, kepekli tahıllar ve zenginleştirilmiş kahvaltılık gevreklerden demir alabilirler. - Omega-3 yağ asitleri
Keten tohumu, chia tohumları, ceviz, kanola yağı ve soya ürünleri, iyi vejetaryen omega-3 yağ asitleri kaynaklarıdır. - Protein
Protein için vejetaryen ergenler diyetlerine süt ürünleri, yumurta, fasulye, mercimek, nohut, soya peyniri ve kuruyemiş içerebilir. - B12 Vitamini
Vejetaryen ergenler, diyetleri bu hayvansal ürünleri içeriyorsa, yumurta ve sütten B12 vitamini alabilirler. - Çinko
Vejetaryen ergenler çinkoyu süt, tohum, soya peyniri ve tam tahıllı tahıllardan alabilirler.
Vejeteryan Gebelerin Beslenmesi
Vejetaryen bir diyetiniz varsa, hamileyken ve emzirirken yeterli protein, B12 vitamini, kalsiyum, D vitamini, çinko ve demir almaya özellikle dikkat edin.
- Protein: Protein, fetal hücre büyümesi ve gelişimi için gerekli olan amino asitler adı verilen yapı taşlarından oluşur.
- B12 vitamini: B12 vitamini yalnızca et, balık, süt ve yumurta gibi hayvansal kaynaklı besinlerde doğal olarak bulunur. Hamilelikte B12 ihtiyacınızı karşılamak için takviye kullanmanız gerekebilir; bunu doktorunuzla konuşmanızı öneririm.
- Demir: Fasulye, mercimek ve yeşil yapraklı sebzeleri diyetinize ekleyin.
- Kalsiyum: Süt veya süt ürünleri kullanmıyorsanız, kalsiyumu başka kaynaklardan aldığınızdan emin olun. Kalsiyum ile zenginleştirilmiş soya sütü iyi bir kaynaktır.
- Çinko: İyi çinko kaynakları arasında mayalı tam tahıllar baklagiller, soya gıdaları, sebzeler, süt ve yoğurt bulunur.
- D Vitamini: Vücudunuz düzenli olarak güneş ışığına maruz kaldığında da D vitamini üretebilir. Yeterli güneş ışığı almıyorsanız, takviyeye ihtiyacınız olabilir.
Vejeteryan Yaşlıların Beslenmesi
Vejetaryen bir diyete başlama potansiyel risklerinden biri protein kaybıdır. Protein, yaşlıların diyeti için son derece önemlidir, çünkü yaşlandıkça kas kütlesini kaybetme eğilimindeyiz ve vücudumuzun kas yapmasına yardımcı olmak için yeterli protein almak gereklidir.
Vejetaryenlerin yiyebileceği birçok protein kaynağı vardır, örneğin:
- Yumurtalar
- Yunan yoğurt
- Süzme peynir
- Fıstık ezmesi
- Ay çekirdeği
- Kara fasulye
- Mercimek
- Yulaf
- Süt
Vejetaryen beslenmeyi düşünen yaşlılar için birkaç ek ipucu şunları içerir:
- Sert meyve ve sebzelerin çiğnenmesi zor olabilir, bu nedenle elma püresi gibi daha yumuşak alternatifleri düşünün.
- Soya veya tahıllardan yapılan çok sayıda vejetaryen et alternatifi vardır, bu nedenle örneğin soya köftesi yiyebilirsiniz.
- Diyetinizi geliştirmek için besin takviyeleri kullanma konusunda doktorunuzla konuşun.
Vejeteryan Olmanın Yararları Nelerdir?
Vejetaryenlik günümüzün güncel konularından biridir. Hem sağlıklı beslenme hem de hayvan hakları ve çevre konusunda bilinçlenme arttıkça vejetaryen beslenen insan sayısı da artmaktadır.
- Hayvansal gıdalar, özellikle işlenmiş et ürünleri ve yağlı etler, doymuş yağ ve kolesterol açısından zengindir. Araştırmalarda vejetaryen beslenen kişilerde koroner kalp hastalığının et yiyenlere göre daha az görüldüğü bildirilmiştir.
- Vejetaryen beslenme kalp damar hastalığı riskini azaltmaktadır.
- Vejetaryen beslenen bireylerin et ürünlerini tüketenlere göre hipertansiyon ve kan basıncı riski daha düşüktür.
- Vejetaryen beslenme sebze, meyve ve baklagiller gibi ürünlerin fazla tüketilmesinden dolayı kan basıncının düzenlenmesinde de etkilidir.
- Bazı araştırmalarda vejetaryen beslenen kişilerde toplam kanser riskinin bir miktar daha düşük olduğu görülmüştür. İşlenmiş et tüketiminin kolorektal kanser riskini artırdığı ise bilinmektedir.
- Vejetaryen beslenmede kalsiyumu yeterli almak önemlidir. Süt ürünleri tüketmeyen vejetaryenlerin kalsiyumu zenginleştirilmiş bitkisel sütler, tofu, yeşil yapraklı sebzeler, susam ve kuru baklagillerden almaya özen göstermesi gerekir.
- Yeterli süt ürünü, kalsiyum ve D vitamini alındığında vejetaryen beslenme kemik erimesi riskini artırmaz.
- Dünya genelinde her yıl yaklaşık 18 milyon kişi kalp damar hastalıkları nedeniyle hayatını kaybetmektedir. Sebze, meyve, baklagil ve tam tahıllardan zengin bir beslenme bu riski azaltmaya yardımcı olabilir.
Vejeteryan Diyetler Nasıl Olmalıdır?
Vejeteryan beslenenler özellikle diyet programı uyguladıkları zaman bu programda hangi besinlerin yer alıp hangilerinin yer almaması gerektiğine dikkat etmelidirler. Bu sayede hem beslenme özelliklerine uygun diyet yapmış olacaklar hem de sağlıklı bir şekilde fazla kilolardan kurtulabileceklerdir.
Vejetaryen diyeti balık, tavuk, kırmızı et gibi hayvansal gıdaları tüketmekten kaçınmaktır. Bunun çeşitli sebepleri bulunmaktadır. Bazı insanlar çevresel aktörler bazıları ise dini anlayışları gereği vejeteryan olarak beslenmektedirler.
Vejeteryan Diyetlerde Olması Gereken Besinler
Vejetaryen ağırlıklı yapılan diyetlerde meyve türleri, sebze türleri, çeşitli tahıl türleri ve zengin proteinli besinler bulunmalıdır. Et tüketiminin hemen hemen hiç olmaması veya çok az olması sebebiyle vejeteryan diyetlerde etin yerini alabilecek fındık veya baklagiller gibi protein yönünden zengin besinler tüketilmesi vücudun protein ihtiyacını karşılamaya yardımcı olacaktır.
Vejeteryan diyetlerde bol sebze ve meyve tüketmek vücudun mineral ve vitamin açısından ihtiyacını giderecek ve beslenme alışkanlığınızda önemli katkılar yapacaktır.
Yine vejeteryan diyetlerde aşağıdaki besinlerin bulunması uzmanlar tarafından tavsiye edilmektedir.
- Meyveler: Elma, muz, çilek, portakal, kavun, armut, şeftali
- Sebzeler: Yeşil yapraklı sebzeler, kuşkonmaz, brokoli, domates, havuç
- Tahıllar: Kinoa, arpa, karabuğday, pirinç, yulaf
- Baklagiller: Mercimek, fasulye, bezelye, nohut.
- Kuruyemiş: Badem, ceviz, kaju, kestane
- Proteinler: Yumurta, süt ürünleri
Vejeteryanların Protein İhtiyacı Nasıl Karşılanır?
Vejeteryan şeklinde beslenmede bilindiği gibi protein bakımından zengin olan et, balık, tavuk gibi hayvansal kaynaklı besinler yerine daha çok sebze türleri tüketilmektedir. Bu da vejetaryen olarak beslenenlerin vücutlarında proteinler açısından bir boşluk meydana getirmektedir. Bu boşluğu doldurmak için uzmanlar tarafından vejeteryan beslenenlere et ve et ürünlerine alternatif, protein bakımından zengin besinler önerilmektedir. İşte onlardan bazıları:
- Kuruyemişler: Ceviz, fındık ve badem gibi kuruyemişler protein ve sağlıklı yağlar içerdiği için vejetaryen beslenmede önemli bir yere sahiptir. Bunlardan ceviz bitkisel omega-3 (ALA) içerir; ancak bitkisel omega-3'ün vücutta balıktaki EPA ve DHA'ya dönüşümü sınırlıdır. Vejetaryen diyetlerde ara öğün olarak ölçülü miktarda tüketilmeleri tavsiye edilmektedir.
- Bulgur: Bulgur, protein değeri yüksek bir besindir. B1, B6, potasyum ve demir açısından zengindir. Kuru baklagillerle beraber vejeteryan diyetlerde mutlaka tüketilmesi önerilmektedir.
- Soya: Soya ve soya ürünleri, vejetaryen beslenmede kaliteli bir protein kaynağıdır. Soyadan elde edilen soya eti kolesterol içermez ve doymuş yağı düşüktür. Bazı gözlemsel çalışmalarda soya tüketimi daha düşük meme kanseri riskiyle ilişkilendirilmiştir; ancak soyanın kanserden koruduğu kanıtlanmamıştır. Çorbalardan dolmalara ve köftelere kadar birçok yemekte kullanılabilir.
- Kuru Baklagiller: Bezelye, fasulye, nohut ve mercimek gibi besinler kuru baklagiller sınıfında yer alır. Bu besinler protein, potasyum, demir ve magnezyum açısından oldukça zengin besinlerdir. Vejeteryan beslenmelerde et tüketmemenin oluşturduğu protein boşluğu bu besinlerle çok rahat kapatılabilir. Tahıllarla birlikte yemeklerde kullanılmaları protein kalitelerini artırıcıdır.
Vejeteryanlar İçin Beslenme Önerileri
- Vejeteryan beslenenler sağlıklı ve dengeli beslenmek adına değişik besin öğelerini içeren değişik besin çeşitlerini tüketmeye özen göstermelidirler.
- Vejeteryan beslenmede en az 4 porsiyon sebze bir gün içerisinde mutlaka tüketilmelidir.
- Vejeteryan beslenmede vücudun protein ihtiyacını karşılamak açısından önem arz eden kuru baklagiller (mercimek, kuru fasulye, nohut, barbunya, soya) kuruyemişler (ceviz, fındık, badem, yer fıstığı, susam, çekirdek türleri) zeytin, sıvı yağlar, tahıllar (pirinç, bulgur, makarna, erişte, kuskus, şehriye, mısır, yulaf, çavdar, karabuğday, kinoa) ile sebze ve meyvelerden yeterince tüketilmesi gerekmektedir.
- Günlük meyve tüketimi en az 3 porsiyon olacak şekilde ayarlanmalıdır.
- Balık tüketilmeyen vejetaryen beslenmelerde ceviz, keten tohumu, chia tohumu ve semizotu gibi bitkisel omega-3 kaynaklarının tüketilmesi önemlidir.
- Süt tüketebilen vejeteryanler günde en az iki su bardağı süt tüketmeye çalışmalıdırlar.
- Vejeteryan beslenmelerde tüketilmeyen yumurta ve peynir gibi ürünler yerine soyadan yapılmış ürünler tercih edilmelidir.
- Şeker, reçel, kola ve gazlı içecekler gibi ürünlerle beyaz tahıl ürünleri, nişasta ve nişastalı besinlerin fazla tüketilmemesi gerekmektedir.
- Vejetaryen beslenmede tatlı ihtiyacı için diğer tatlılar yerine az miktarda pekmez ya da tahin-pekmez tercih edilebilir. Pekmez ve bal da şeker içerdiği için ölçülü tüketilmelidir. Tahin ise şeker içermez; kalsiyum ve sağlıklı yağlar açısından zengindir, ancak kalorisi yüksektir.
- Gün içinde tüketilen çay ve kahve, yemeklerden en az bir saat önce veya sonra tüketilmelidir.
vejeteryan beslenmelerde vücudun ihtiyacı olan su ve sıvı tüketimine de dikkat edilmelidir.
Vejeteryan Beslenmesi Hakkında Bilmeniz Gerekenler
Vejeteryan olarak beslenen bir bireyseniz beslenme alışkanlığınız açısından bilmeniz gereken önemli noktalar var. Bunlar sağlıklı ve dengeli bir beslenme açısından dikkat edilmesi gereken noktalardır.
Vejeteryan Beslenmenin Riskleri
- Vejetaryen beslenmede demir kaynaklarına özellikle dikkat etmek gerekir. Bitkisel besinlerdeki demir, etteki demire göre daha az emilir; bu yüzden demirden zengin besinleri C vitamini kaynaklarıyla birlikte tüketmek emilimi artırır.
- Et veya balık yemeyen insanlar, özellikle yumurta veya süt ürünleri tüketmiyorlarsa, bazı mineral ve vitamin maddelerinden yoksun olabilirler.
- Vejeteryan beslenme insanın genel sağlığı için iyi bir seçim olsa da, vejeteryan olmak ve kötü beslenmek de mümkündür. Birçok sağlıksız gıda vejeteryandir. Bu gıdalar hayvansal ürün içermezler ve bu gıdaların fazla tüketilmesi sağlığa zarar verebilir.
- Bitki odaklı vejeteryan diyetler genel olarak sebze ve meyveler gibi düşük kalorili gıdalar açısından zengin olsa da, aşırı kilo almak hala mümkündür.
- Vejeteryan beslenmeye geçen bir kişinin çeşitli meyve, sebze, tam tahıllar gibi besinleri sık sık tüketmesi gerekmektedir. Sadece vejeteryan yiyecekler yemek, proteinler, omega 3 yağ asitleri ve B 12 vitamini de dâhil olmak üzere belirli besinlerden yeterince alamama riskine yol açar. Bu durum, vücut dengesini bozacağı gibi kalıcı sağlık risklerine yol açabilir.
Vejeteryanlığın Sağlık Üzerine Etkileri
Vejeteryanlık, bilinen tarifiyle kırmızı et, balık, kümes hayvanlarıyla beraber bazı durumlarda yumurta, süt gibi hayvansal gıdaları tüketmemektir. Bu besinlerin yerine bitkisel besinler ve tahıllar tercih edilir. Bu durumun insan sağlığı üzerinde belirli bir olumlu etkisi olduğu muhakkaktır. Çünkü hayvansal gıdalar fazla tüketildiğinde içerdikleri doymuş yağ ve kolesterol kalp ve damar hastalıkları için tehlike oluşturmaktadır. Dolayısıyla vejeteryan beslenmede bu gıdaların alınmaması bu durum açısından avantaj olarak gösterilebilir. Bununla birlikte sebze ve meyvelerin bolca tüketilmesi sebebiyle bunların içerdiği vitamin ve mineraller bolca alınmaktadır.
Vejeteryan beslenmenin sağlık üzerindeki olumlu etkilerinin yanı sıra bazı olumsuz etkileri de bulunmaktadır. vejeteryan beslenen kişilerde D vitamini ve kalsiyum eksikliğine bağlı olarak çeşitli kemik hastalıklarının görülme ihtimali yüksektir. Yine protein ve aminoasitler bakımından vücudun eksik olması kas problemlerini beraberinde getirebilir. Yine B12 ve demir eksikliğine bağlı olarak anemi, sinir sistemi bozuklukları gibi hastalıklara yakalanma riski artmaktadır.
Bütün bunlara rağmen vejeteryan beslenenler uzman bir diyetisyen tarafından planlanmış diyet listeleri sayesinde gerekli besin maddelerini dengeli ve verimli bir şekilde aldıklarında bu olumsuzluklara karşı kendilerini bir nevi sağlama almış olurlar. B12, kalsiyum, protein, D vitamini, demir, çinko gibi mineralleri barındıran besinlerle hazırlanan diyet listeleri vücudun bu ihtiyaçlarına cevap verecektir. Bu sebeple vejeteryan beslenenlerin sağlıklarına dikkat etmeleri açısından vücudun vitamin mineral dengesini iyi sağlamaları gerekiyor.
Vejeteryanlığın Gebelik Üstünde Olumsuz Etkileri Neler?
Hamilelik sırasında vejeteryan bir diyetin sağlıklı, çeşitli ve iyi planlanmış olması gerekir. Değilse, muhtemelen temel besinlerden yoksun olacaktır. Protein, B12 vitamini, D vitamini, kalsiyum, DHA ve demir gibi besinlerden yoksun olan vegan diyetler, bebeğinizin düşük doğum ağırlığı veya doğum kusurları olma riskini artırır.
Gebe bir kadın vejeteryan diyet sebebiyle şu eksikliklere maruz kalabilir;
- B12 eksikliği
- Demir eksikliği
- Çinko ve iyot eksikliği
- Kalsiyum eksikliği
- Omega 3 eksikliği
- Protein eksikliği
- D vitamini eksikliği
Vejeteryan Çocuklarda Görülen Eksiklikler Nelerdir?
İyi planlanmamış bir vejetaryen beslenme, çocuklarda besin eksikliklerine, yetersiz enerji alımına ve büyümede gerilemeye neden olabilir. Yaşamın ilk yılları büyüme ve gelişim için en önemli dönemlerdir; bu yüzden vejetaryen çocukların beslenmesi bir çocuk doktoru ve diyetisyenle birlikte planlanmalıdır.
- Beslenme eksiklikleri, özellikle demir, B12, iyot açısından ortaya çıkar.
- Diyet optimal olarak yağ, protein ve toplam enerji sağlamıyorsa, büyüme kısıtlaması da meydana gelebilir.
- Bebeklerin besin ve enerji için yüksek gereksinimleri vardır ve vejeteryan alternatifleri genellikle düşük enerjilidir.
