D vitamini, çeşitli biyolojik fonksiyonlarda önemli rol oynayan bir vitamin türüdür. Bu vitamin, genellikle "güneş vitamini" olarak bilinir, çünkü vücut, güneş ışığına maruz kaldığında deri tarafından sentezlenir. Özellikle kalsiyum ve fosfor gibi minerallerin vücut tarafından emiliminde önemli bir rol oynar.
D Vitamini Hangi Yiyeceklerde Bulunur?
- Güneş: Cilt doğrudan güneş ışığına maruz kaldığında vücut D vitamini üretir. NHS (İngiltere için), mart sonu/nisan başından eylül sonuna kadar çoğu kişinin ihtiyacı olan D vitaminini güneşten yapabildiğini, ekim ile mart başı arasında güneşin yeterli olmadığını belirtir. Güneşten üretilen miktar yaşa, ten rengine, mevsime, bulunduğunuz yere ve güneşten korunma alışkanlıklarına göre değişir. Güneş yanığı ve cilt kanseri riski nedeniyle uzun süre korunmasız güneşe çıkmak önerilmez.
- Yağlı balıklar (somon, sardalye, alabalık, ringa, uskumru) D vitamini bakımından en iyi besin kaynaklarıdır.
- Kırmızı et
- Karaciğer
- Yumurta sarısı
- Takviye edilmiş yiyecekler
D Vitamini Ne İşe Yarar?
- Vücudunuzun sağlıklı kemikler oluşturmak ve korumak için ihtiyaç duyduğu bir besindir.
- Bunun nedeni, vücudunuzun yalnızca D vitamini mevcut olduğunda kemiğin birincil bileşeni olan kalsiyumu emebilmesidir.
- D vitamini vücutta başka işlevlere de katılır; ancak en iyi bilinen ve kanıtlanmış rolü kalsiyum ve fosfat dengesi ve kemik sağlığıdır.
- D vitamini kalsiyum ve fosfat dengesine katkıda bulunarak kemiklerin, dişlerin ve kasların sağlıklı kalmasına yardımcı olur (NHS). Bağışıklık sistemi ve diğer hücresel işlevlerdeki rolü araştırılmaktadır; ancak D vitamini takviyesinin ölüm riskini ya da kanser gibi hastalıkları azalttığı kanıtlanmış değildir (MSD Manual).
- D vitamini pek çok gıdada doğal olarak bulunmaz, ancak onu zenginleştirilmiş sütten, güçlendirilmiş tahıllardan ve somon, uskumru ve sardalya gibi yağlı balıklardan alabilirsiniz.
- Vücudunuz ayrıca doğrudan güneş ışığı cildinizdeki bir kimyasalı vitaminin aktif formuna (kalsiferol) dönüştürdüğünde D vitamini üretir.
D Vitamini Nasıl Depolanır?
D vitamini deriden ya da besinlerden alındıktan sonra vücutta depolanır; karaciğer ve böbrekler onu aktif biçime (kalsitriol) dönüştürür (MSD Manual). Fazla yağ dokusu D vitamininin fazla olduğu anlamına gelmez; obezitede D vitamini düzeyi çoğunlukla daha düşüktür. D vitamininin asıl rolü, bağırsaklardan kalsiyum emilimini artırarak kemikleri sağlıklı tutmaktır (MedlinePlus).
Fakat alınan fazladan D vitamini yıllarca depolanmış halde kalmaz. Ayrıca vücuttaki yağ azaldıkça depolanan D vitamini de azalır. Yine de obezite hastalarında D vitamini emilimiyle ilgili sorunlar yaşandığı için, fazla yağ depolamış olmak D vitamininin fazla veya yeterli olduğu anlamına gelmez.ü
Bu vitaminin asıl rolü kalsiyumun bağırsaklardaki emilimini artırarak kemikleri sağlıklı tutmaktır. Vücutta yeterli D vitamini olmadığında aldığınız kalsiyumun %10-15’i bağırsaklardan emilir. Yeterli D vitamini olduğunda ise %30-40’ı emilir. Bu da yeteri kadar kalsiyum içeren besin tükettiğinizde vücudunuzun bunu daha fazla emmesi anlamına gelir ve kemik sağlığını korur.
ABD referans değerlerine göre bebeklerde günde 400 IU (10 mcg), 1-70 yaş arasındakilerde 600 IU (15 mcg), 70 yaşın üzerindekilerde 800 IU (20 mcg) önerilir (MedlinePlus). NHS ise 1 yaş ve üzerindeki çocuklar ve yetişkinler için günde 10 mikrogram (400 IU) önerir. İhtiyacınız yaşa, ten rengine ve sağlık durumunuza göre değişebilir.
D Vitamini Kaç Olmalıdır?
- Önerilen miktarlarda alındığında muhtemelen güvenlidir.
- Çoğu insan, çok fazla alınmadığı sürece D vitamini ile yan etki yaşamaz. Uzun süre aşırı D vitamini takviyesi kandaki kalsiyum düzeyini yükseltebilir (hiperkalsemi); bu durum kalp, akciğer gibi yumuşak dokularda kalsiyum birikmesine, böbrek hasarına ve böbrek taşına yol açabilir (MedlinePlus; NHS).
- Çok fazla almanın belirtileri arasında halsizlik, mide bulantısı, kusma, kabızlık, iştahsızlık, kilo kaybı ve zihin karışıklığı sayılabilir (MedlinePlus).
- NHS ve ABD’de belirlenen güvenli üst sınır, yetişkinlerde günde 4.000 IU’dur (100 mcg); bunun üzerindeki dozlar uzun süre alınırsa kandaki kalsiyum düzeyi çok yükselebilir.
- Önerilen miktar 1-70 yaş arası kişiler için günlük 600 IU (15 mcg), 70 yaş üstü için 800 IU (20 mcg)’dir (MedlinePlus). 1-10 yaş çocuklar için üst sınır 2.000 IU’dur (NHS); bebeklerde 1.000 IU’yu aşmamalıdır.
- Doktorunuz farklı bir doz önermediyse günde 4.000 IU’dan fazla tüketmeyin.
D Vitamini Faydaları Nelerdir?
- Kortikosteroid ilaçlar kullanan kişilerde D vitamini (kalsiyumla birlikte) kemik kaybını önlemeye yardımcı olabilir; kullanım doktor önerisiyle olmalıdır.
- Ayrıca, D vitaminini tek başına veya kalsiyumla birlikte almak, kortikosteroid kullanımından kaynaklanan mevcut kemik kaybı olan kişilerde kemik yoğunluğunu iyileştiriyor gibi görünmektedir.
- D3 vitaminini kalsiyum ile birlikte ağızdan almak, osteoporozlu kişilerde kemik kaybını ve kemik kırılmalarını önlemeye yardımcı gibi görünüyor.
- D vitamini takviyesinin kalp yetmezliği riskini azalttığına dair yeterli kanıt yoktur.
- D3 vitaminini ağızdan almak, hiperparatiroidizm adı verilen bir durumu olan kişilerde paratiroid hormon düzeylerini ve kemik kaybını azaltıyor gibi görünüyor.
- D vitamini takviyesinin solunum yolu enfeksiyonlarını önlediğine dair kanıtlar tutarsızdır; bu amaçla rutin D vitamini önerilmez.
Kimler D Vitamini Takviyesi Kullanmalıdır?
- D vitamini takviyeleri, D vitamini eksikliğini tedavi etmek ve önlemek için yaygın olarak kullanılır.
- Yeterince güneş almayan, 65 yaş üstü, evden az çıkan, vücudu büyük ölçüde örten giysiler giyen ve koyu tenli kişiler eksiklik riski altındadır (NHS; MSD Manual).
- İnsanlar ayrıca kalp hastalığı, astım, saman nezlesi ve daha birçok durum için D vitamini kullanır; ancak bu kullanımların çoğunu destekleyecek güçlü bilimsel kanıt yoktur (MSD Manual).
- COVID-19’u önlemek ya da tedavi etmek için D vitamini takviyesini destekleyecek yeterli kanıt yoktur (NHS). NHS, sonbahar ve kış aylarında herkesin günde 10 mikrogram D vitamini takviyesi almayı düşünmesini, risk grubundakilerin ise yıl boyunca almasını önerir. Türkiye’de takviye ihtiyacını doktorunuzla birlikte, gerekirse kan düzeyine göre belirleyin.
D Vitamini Hangi Meyvelerde Var?
D vitamini, vücudun kalsiyum emilimi ve kemik sağlığı için ihtiyaç duyduğu temel bir vitamindir. D vitamini eksikliği çocuklarda raşitizme, yetişkinlerde osteomalaziye (kemik yumuşaması) ve kemik ağrısına neden olabilir (NHS; MSD Manual). Uzun süre aşırı D vitamini takviyesi ise kanda kalsiyum fazlalığına yol açarak kemikleri zayıflatabilir, böbrekleri ve kalbi etkileyebilir (NHS). D vitamini yağda çözünür; yağlı bir öğünle alındığında daha iyi emilir. D vitamini içeren besinler şunlardır:
- Balık, somon balığı
- Mantar
- Güneş ışığı
- Güçlendirilmiş süt,
- Süt ürünleri,
- Güçlendirilmiş yoğurt, güçlendirilmiş
- Kahvaltılık tahıllar,
- Portakal suyu ve yumurta (bazı ürünler D vitamini ile güçlendirilmiş olabilir). Ürün etiketinde D vitamini miktarını kontrol edin. Besinler tek başına eksikliği gidermeye yeterli olmayabilir; çünkü çok az besin doğal olarak D vitamini içerir (MedlinePlus).
D Vitamini Eksikliği Neden Oluşur? Kimlerde Görülür?
D vitamini eksikliği; yeterli güneşe çıkmamak, besinlerle yetersiz alım, emilim bozuklukları ve böbrek-karaciğer hastalıkları gibi nedenlerle ortaya çıkabilir (MSD Manual). Başlıca nedenler şunlardır:
- Karaciğer ve böbreklerdeki bazı sorunlar, güneşten veya besinlerden D vitamini alsanız bile bunu aktifleştirmenizi engeller. Bu durumda doktora başvurup tıbbi destek almanız gerekir.
- Güneş ışığına yeterince maruz kalmayanlarda eksikliğin oluşması beklenir.
- Güneşe az maruz kalmanın nedeni kapalı hava, kış mevsimi, yağışlı iklim, kapalı ortamlarda uzun süre durmak ve güneş ışınlarının tene değmesini engelleyen her şey olabilir.
- Yiyeceklerden veya takviye edilmiş yiyecekler ana D vitamini kaynağınızsa bunları yeterince tüketmemek eksikliğe neden olur.
- Gebelikte anne D vitamini eksikse bebekte de eksiklik gelişebilir; nadiren bebekte raşitizm görülebilir (MSD Manual). Hamilelikte D vitamini takviyesi konusunda doktorunuza danışın.
D Vitamini Eksikliği Kimlerde Görülür?
Bazı durumlar ise D vitamini eksikliğine neden olabilecek ihtimalleri artırır. Bunları şöyle sıralamak mümkündür:
- Anne sütüyle beslenen bebeklerde D vitamini eksikliği riski vardır; çünkü anne sütü zayıf bir D vitamini kaynağıdır. NHS, anne sütü alan tüm bebeklere doğumdan itibaren günde 8,5-10 mikrogram D vitamini takviyesi önerir; Türkiye’de de bebeklere D vitamini damlası genellikle doktor tarafından önerilir.
- Yaşın ilerlemesi cilde güneş temas ettiğinde üretilen D vitaminini azaltır. Bu nedenle takviye kullanmak gerekebilir.
- Böbrek ve karaciğer hastalıkları vitamini alsanız bile bunu aktifleştirmenizi engelleyerek D vitamini eksikliğine neden olabilir.
- Koyu renk bir tene sahip olan insanlar güneşin etkisiyle daha az D vitamini üretir.
- Crohn ve çölyak hastalarında D vitamini emilmesi bozulabiilr.
- Mide bypass ameliyatı geçiren kişilerde eksiklik yaygındır.
- Obezite D vitamininin kana karışmasını engelleyebilir.
- Osteoporoz hastası kişilerde eksiklik yoğun olarak vardır.
D Vitamini Eksikliği Nelere Sebep Olur?
D vitamini vücudun ihtiyacı olan temel vitaminlerden biridir. Hücrelerin işlevini yerine getirmesinden kemik sağlığına kadar birçok konuda etkisi vardır. Eksikliği durumunda birçok probleme yol açabilir.
Aşağıda D vitamini eksikliğinin neden olabileceği sorunları bulabilirsiniz:
- D vitamini eksikliği, kemik yoğunluğu kaybına yol açabilir, bu da kemik erimesi ve kemiklerin kolay kırılmasına yol açabilir.
- Çocuklarda raşitizme neden olabilir. Raşitizm, kemiklerin yumuşamasına ve bükülmesine neden olan bir hastalıktır.
- Yetişkinlerde şiddetli D vitamini eksikliği osteomalaziye yol açar. Osteomalazi, zayıf kemiklere, kemik ağrısına ve kas güçsüzlüğüne neden olur.
- Eksiklik ayrıca her yaşta kas ağrısı, kas güçsüzlüğü ve kemik ağrısına neden olabilir (MSD Manual). Diyabet, yüksek tansiyon, kanser ve kalp hastalıkları gibi durumlarla ilişkisi araştırılmıştır; ancak D vitamini takviyesinin bu hastalıkları önlediği gösterilmemiştir (MSD Manual).
Kemik ağrısı ve kas güçsüzlüğü belirtileri, D vitamini eksikliğiniz olduğu anlamına gelebilir. Bununla birlikte, başlarda D vitamini eksikliği belirtileri pek fark edilmez. Fakat belirtiler fark edilmese bile eksikliği genel sağlığın bozulmasına yol açabilir.
D Vitamini Eksikliğinde Görülen Hastalıklar Nelerdir?
D vitamini eksikliğinin sebep olduğu belli başlı hastalıklar
- Düşük kan kalsiyumu (hipokalsemi),
- Düşük kan fosfatı (hipofosfatemi),
- Raşitizm (çocukluk döneminde kemiklerin yumuşaması)
- Osteomalazidir (yetişkinlerde kemiklerin yumuşaması).
- Gastrointestinal kalsiyum emiliminin azalması
- Paratiroid hormonunun yükselmesi (kemik emilimini hızlandırır), artan bir artış ile ilişkilidir.
- Kemik yoğunluğunun azalması
D vitamini eksikliği riski altında olanlar yetersiz güneşe maruz kalanlar, besinle alımı sınırlı olanlar ve bağırsak emilimi bozuk olanlardır. D vitamini kalsiyumun kullanılması için gereklidir. Eksikliğin klasik hastalığı, kemik dokusunun yeterince mineralize olmadığı raşitizmdir (MSD Manual).
D vitamini düzeyi şüphesinde doktorunuza başvurun.
D Vitamini Eksikliğini Gidermek için Ne Yapmalıyız?
D vitamini kemiklerin gelişiminde ve mineralizasyonunda rol oynar. Eksiklik yaşlılar başta olmak üzere birçok toplulukta hâlâ yaygındır. Gerekli güneş ışığı miktarı mevsime, günün saatine, yaşa, ten rengine ve sağlık durumuna göre değişir. Eksikliği saptamanın en iyi yolu, kandaki 25-hidroksi D vitamini (25(OH)D) düzeyine bakmaktır. MedlinePlus’a göre 50 nmol/L (20 ng/mL) ve üzerindeki düzeyler çoğu kişi için yeterlidir; 30-50 nmol/L (12-20 ng/mL) altı kemik ve genel sağlık için çok düşük, 125 nmol/L (50 ng/mL) üzeri ise muhtemelen fazladır. Yorum doktorunuza aittir.
- Besinlerle yeterli kalsiyum ve D vitamini alımı
- Güneş ışığı
- Yağlı balık, yumurta sarısı ve D vitamini ile güçlendirilmiş gıdalar (eksiklik varsa tek başına yetmez; doktor tedavi planlar)
D Vitamini Takviyesi Nasıl Kullanılmalıdır?
Doktorunuzun verdiği dozaj ve kullanım şekli esastır. Kan tahlilinizde D vitamini eksikliği çıktıysa, doktorunuz ihtiyacınız olan D vitamini dozunu ve uygulama yöntemini belirler. Genel sağlık durumunuz, yaşınız, eksikliğin şiddeti ve D vitamini emilim bozukluklarınız verilen D vitamini miktarını ve uygulama yöntemini değiştirebilir.
Eğer uzun süre günlük ihtiyacınız olan D vitaminini alamadığınızı düşünüyorsanız (kapalı ortamda uzun süre geçirme, kapalı hava gibi nedenlerle) eczanelerde takviye D vitaminini uygun fiyata bulabilirsiniz. Bunları aşırı dozda kullanmadığınız sürece bir sorun yaşamanız beklenmez. Ağızdan alınan takviyeler kullanırken aşağıdakilere dikkat edebilirsiniz:
- Yemeklerle birlikte alınan D vitamini takviyesi daha iyi emilir. Örneğin ampul şeklindeki D vitamini takviyesini ekmeğinize damlatıp tüketebilirsiniz.
- Günün en büyük öğünü sırasında D vitamini almak emilimi artırır. Örneğin akşam öğününüz daha büyükse akşam yemeğiniz sırasında takviye alabilirsiniz.
- Avokado, fındık, tohumlar, tam yağlı süt ürünleri ve yumurta, D vitamini emiliminizi artırmaya yardımcı olan besleyici yağ kaynaklarıdır.
Doktorunuz bazı durumlarda kas içine enjeksiyon yöntemini gerekli görebilir. Daha hafif durumlar veya kapalı havaları karşılamak için ağız spreyi şeklindeki D vitaminlerini kullanabilirsiniz. Eksiklik durumunda ya da herhangi bir sorunu önlemeye yönelik kullanılan takviyeler genellikle ampul şeklindedir. Ampul şeklindeki takviyenin baş kısmına parmağınızla birkaç kez tıklatıp çizgi kısmından kırınız. Ardından süte karıştırıp ya da ekmeğinize döküp tüketebilirsiniz.
Bu konuyla ilgili şu yazılara da göz atabilirsiniz: C Vitamini Eksikliği, Vitamin Eksikliği ve B12 Eksikliği.

